YILIN KELİMESİ: DİJİTAL VİCDAN (BİRAZ TEKNİK, BİRAZ GERÇEK)
.
BORA KAŞLI
-
BU yılın kelimesi olarak öne çıkan “dijital vicdan”, kulağa duygusal bir kavram gibi gelse de aslında oldukça teknik bir arka plana sahip. Hatta meseleyi biraz kazıdığımızda, işin içinde algoritmalar, veri ekonomisi ve davranış mühendisliği olduğunu görüyoruz. Yani vicdan artık sadece kalbin değil, sistemlerin de konusu.
Dijital vicdan; bireyin dijital ortamlarda üretilen ve dolaşıma sokulan içerikler karşısında etik karar verme sürecini ifade eder. Buradaki kilit kelime “süreçtir.” Çünkü sosyal medya platformları, kullanıcıdan düşünmesini değil, tepki vermesini ister. Beğen, paylaş, yorum yap. Ne kadar hızlı, o kadar iyi. Algoritma memnun.
Sorun da tam burada başlar. Dijital sistemler; duygu yoğunluğu yüksek, kutuplaştırıcı ve çarpıcı içerikleri daha görünür kılar. Bunun adı “etkileşim optimizasyonu”dur. Vicdan ise optimizasyon sevmez; yavaşlar, sorgular, bağlam ister. Yani dijital düzen ile insani refleksler arasında doğal bir çatışma vardır.
Dijital vicdanın zayıflaması, teknik olarak “duyarsızlaşma döngüsü” ile açıklanır. Sürekli yüksek dozda acı, şiddet ve kriz içeriğine maruz kalan birey, bir süre sonra bunları olağan kabul etmeye başlar. İlk görüntü sarsar, beşincisi düşündürür, onuncusu ise sadece kaydırılır. Bu bir karakter meselesi değil; maruziyet etkisidir.
Yılın kelimesi olarak dijital vicdanın seçilmesi, toplumun bu durumu fark etmeye başladığını gösteriyor. Artık mesele “ne gördük?” değil, “gördüğümüzle ne yaptık?” sorusuna dönüşüyor. Paylaşmak mı sorumluluktur, yoksa doğru bilgiyi teyit etmek mi? Tepki vermek mi vicdandır, yoksa sonuç üretmek mi?
Bir diğer teknik boyut da kolektif davranış meselesidir. Dijital ortamda vicdan bireysel değil, sürü psikolojisiyle şekillenir. Çoğunluğun yöneldiği yargı, kısa sürede “doğru” kabul edilir. Oysa etik düşünce çoğu zaman azınlıkla başlar. Dijital vicdanın sınavı da burada başlar: Kalabalıkla mı hareket edeceksin, ilkeyle mi?
Bu kavramın yılın kelimesi olması, özellikle eğitim ve medya okuryazarlığı açısından önemli bir alarmdır. Çünkü dijital çağda vicdan artık içsel bir sezgi değil; öğrenilmesi gereken bir beceridir. Bilgiyi ayıklama, duyguyu yönetme, tepkiyi erteleme ve etik karar verme…
Özetle dijital vicdan;
ne bir trend,
ne de romantik bir süs kelimesidir.
Bu, hız çağında insan kalabilmenin teknik adıdır.
Ve belki de yılın kelimesi olmasının sebebi şudur:
Artık sistem çok hızlı, insan ise yetişmeye çalışıyor.
