10 YIL SONRAKİ DÜNYAYA HAZIR MIYIZ?

DÜNYA baş döndürücü bir hızla değişiyor. Neredeyse her gün ortaya çıkan yeni bir gelişme, daha birkaç yıl önce bilim kurgu olarak gördüğümüz şeylerin gerçeğe dönüşmeye başladığını gösteriyor.

Bu dönüşümün merkezinde ise hiç kuşkusuz yapay zekâ var.

Yapay zekâdaki gelişmeler artık yıllarla değil, aylarla, hatta haftalarla ölçülüyor. ChatGPT, Claude, Gemini ve benzeri sistemler hayatımıza öylesine hızlı girdi ki bugün milyonlarca insan günlük işlerinden eğitimine, iş hayatından seyahat planlarına kadar pek çok konuda yapay zekâdan destek alıyor.

Ancak asıl büyük dönüşüm bireysel kullanımda değil, kurumsal dünyada yaşanıyor.

Şirketler yapay zekâyı üretimden müşteri hizmetlerine, yazılımdan tasarıma, finanstan insan kaynaklarına kadar hemen her alanda kullanmaya başladı. Bunun doğal sonucu olarak bazı meslekler dönüşüyor, bazı görevler ortadan kalkıyor ve çalışanlardan beklenen yetkinlikler değişiyor.

Fakat yapay zekâyı yalnızca “işlerimizi elimizden alacak teknoloji” olarak görmek de büyük hata olur.

Çünkü insanlığın önünde belki de tarihinin en büyük bilimsel sıçramalarından biri duruyor.

YAPAY ZEKÂ SADECE KONUŞMUYOR, BİLİM ÜRETİYOR

Yapay zekâ bugün matematik problemlerinin çözümünden yeni teknolojilerin tasarlanmasına, protein yapılarının incelenmesinden yeni ilaç adaylarının keşfine kadar bilimin sınırlarını genişletiyor.

Kanser, Alzheimer, demans, diyabet ve kalp-damar hastalıkları konusunda yürütülen araştırmalarda yapay zekâ ve ileri biyoteknoloji giderek daha önemli araçlar hâline geliyor.

Yaşlanmanın biyolojik mekanizmalarını yavaşlatmak veya sağlıklı insan ömrünü uzatmak üzerine yapılan araştırmalar da aynı şekilde hız kazanmış durumda.

Bugün “insan 150-200 yıl yaşayabilir mi?” sorusu hâlâ oldukça spekülatif olabilir. Ancak çok daha uzun ve sağlıklı bir yaşamın mümkün olup olmayacağı artık yalnızca bilim kurgu yazarlarının değil, dünyanın önemli laboratuvarlarının da araştırma konusu.

Belki 250 yıl yaşamayacağız.

Ama bugün 50 yaşında başlayan bazı hastalıkların gelecekte 80-90 yaşına kadar ertelenebilmesi bile insanlık tarihini değiştirecek kadar büyük bir gelişme olacaktır.

SIRADAKİ SINIR: UZAY

Üstelik dönüşüm yalnızca yapay zekâ ve biyoteknolojiyle sınırlı değil.

Uzay teknolojilerinde de inanılmaz bir yarış yaşanıyor.

Artık mesele yalnızca uzaya roket göndermek değil. Ay’da kalıcı insan varlığı oluşturmak, uzaydaki kaynaklardan yararlanmak, yeni uzay istasyonları kurmak ve gelecekte Mars’a insan göndermek konuşuluyor.

ABD ve Çin başta olmak üzere büyük güçler Ay konusunda ciddi programlar yürütürken, özel şirketler de uzay ekonomisinin geleceğinde söz sahibi olabilmek için milyarlarca dolarlık yatırımlar yapıyor.

Bir zamanlar devletlerin prestij yarışı olan uzay, giderek devasa bir ekonomik sektöre dönüşüyor.

Belki geleceğin en değerli şirketlerinden bazıları bugün henüz adını bile duymadığımız uzay şirketleri olacak.

ENERJİ DEVRİMİ GELİRSE DÜNYA DEĞİŞİR

Bir diğer büyük yarış ise enerji alanında.

Özellikle nükleer füzyon teknolojisinde son yıllarda önemli ilerlemeler kaydediliyor. Çin’den ABD’ye, Avrupa’dan özel teknoloji şirketlerine kadar birçok aktör bu alana büyük yatırımlar yapıyor.

Ticari ölçekte ekonomik füzyon enerjisinin ne zaman mümkün olacağını bugün kesin olarak söylemek kolay değil.

Ancak başarılması hâlinde sonuçları olağanüstü olacaktır.

Ucuz, bol ve düşük karbonlu enerji yalnızca elektrik fiyatlarını değiştirmez; sanayiden ulaşıma, tarımdan su üretimine, yapay zekâ veri merkezlerinden küresel ekonomiye kadar hemen her şeyi yeniden şekillendirir.

Elektrikli araçların yükselişi de zaten enerji dönüşümünün başladığını gösteriyor. Uçaklarda elektrikli ve hibrit sistemler üzerine ciddi çalışmalar yürütülüyor.

Petrolün kısa sürede tamamen ortadan kalkacağını söylemek gerçekçi olmayabilir. Çünkü petrokimya, plastik, gübre ve sanayinin birçok alanında hâlâ kritik öneme sahip.

Ama petrolün dünya ekonomisindeki stratejik ağırlığının önümüzdeki birkaç on yılda azalması hiç de uzak bir ihtimal değil.

ROBOTLAR, İŞSİZLİK VE SOSYAL ADALET

Ve gelelim belki de bizi en fazla ilgilendirecek değişime…

İnsansı robotlara.

Tesla’nın Optimus’u başta olmak üzere birçok şirket, fabrikalarda ve günlük yaşamda çalışabilecek insansı robotlar geliştiriyor.

Bugün yürümelerini, kutu taşımalarını veya basit işleri yapmalarını izliyoruz.

Ama yapay zekânın gelişme hızını düşündüğümüzde önümüzdeki on yıl içerisinde çok daha yetenekli robotlarla karşılaşmamız şaşırtıcı olmayacaktır.

Belki ev işlerimizi yapacaklar.

Belki yaşlılara yardımcı olacaklar.

Belki fabrikalarda, depolarda, hastanelerde, otellerde ve restoranlarda insanların yaptığı birçok işi üstlenecekler.

İşte asıl soru burada başlıyor:

İnsan çalışmadığında gelirini nereden elde edecek?

Üretimin büyük bölümünü makineler ve yapay zekâ gerçekleştirirse, ortaya çıkan ekonomik değer nasıl paylaşılacak?

Evrensel temel gelir, robot vergisi, yapay zekâ şirketlerinin vergilendirilmesi ve teknolojik üretimden toplumun pay alması gibi bugün tartışılan kavramların önümüzdeki yıllarda çok daha fazla gündeme geleceğini düşünüyorum.

Çünkü teknoloji ne kadar gelişirse gelişsin, ortaya çıkan refah toplumun yalnızca küçük bir bölümünde toplanıyorsa buna gerçek anlamda ilerleme diyemeyiz.

Teknolojik gelişmenin yanında sosyal adaleti de konuşmak zorundayız.

Devletlere düşen en önemli görevlerden biri de tam olarak burada başlayacak.

Yeni dünyanın kurallarını belirlemek.

TÜRKİYE BU YARIŞIN NERESİNDE?

Ve gelelim bizim için en önemli soruya:

Türkiye bu büyük dönüşümün neresinde olacak?

Ekonomik sorunlarla mücadele ediyor olabiliriz. Ancak teknolojide yaşanan bu büyük dönüşümü bekleme lüksümüz yok.

Çünkü önümüzdeki on yıl yalnızca ekonomik büyümenin değil, ülkelerin dünya üzerindeki konumlarının da yeniden belirleneceği bir dönem olabilir.

Türkiye’nin özel sektör-devlet-üniversite iş birliği içerisinde kapsamlı bir 10 Yıllık Teknolojik Kalkınma Planı oluşturması gerektiğini düşünüyorum.

Yapay zekâ…

Robotik…

Çip teknolojileri…

Biyoteknoloji…

Enerji teknolojileri…

Savunma teknolojileri…

Uzay…

Kuantum teknolojileri…

Bu alanların tamamında uzun vadeli hedefler belirlemek zorundayız.

Üstelik Türkiye’nin önemli bir avantajı var:

Genç ve yaratıcı insan gücü.

İyi yetişmiş mühendislerimiz, bilim insanlarımız, öğretmenlerimiz ve girişimcilerimiz var. Doğru eğitim politikaları, araştırma yatırımları ve girişimcilik ortamıyla Türkiye’nin yalnızca teknoloji kullanan değil, teknoloji üreten ve ihraç eden bir ülke olması mümkün.

Bunun için belki de klasik anlamdaki “Vatan” kavramımızı genişletmemiz gerekiyor.

Mavi Vatan kadar…

Bilim Vatan.

Dijital Vatan.

Ve Uzay Vatan.

Çünkü geleceğin bağımsızlığı yalnızca sınırları korumakla sağlanmayacak.

Verisini koruyan, kendi yapay zekâsını geliştiren, kendi enerjisini üreten, kendi teknolojisini tasarlayan ve bilim üreten ülkeler gerçek anlamda bağımsız olacak.

GELECEK GELİYOR

Bir şeyi kabul etmemiz gerekiyor:

Bu dönüşüm bizim hazır olmamızı beklemeyecek.

Yapay zekâ gelişmeye devam edecek.

Robotlar hayatımıza girecek.

Biyoteknoloji insan ömrünün sınırlarını zorlayacak.

Enerji teknolojileri değişecek.

Uzay ekonomisi büyüyecek.

Bazı meslekler ortadan kalkacak, bugün adını bile bilmediğimiz yeni meslekler ortaya çıkacak.

Dolayısıyla asıl mesele teknolojiden korkmak değil.

Onu üretenlerden biri olabilmek.

Çünkü tarihin her büyük teknolojik devriminde iki tür ülke oldu:

Teknolojiyi üretenler ve teknolojiyi satın alanlar.

Önümüzdeki on yıl Türkiye açısından bu tercihin yapılacağı en kritik dönemlerden biri olabilir.

Çocuklarımızı geçmişin mesleklerine değil, geleceğin dünyasına hazırlamalıyız.

Üniversitelerimizi yalnızca diploma veren kurumlar olmaktan çıkarıp bilim ve teknoloji üreten merkezlere dönüştürmeliyiz.

Gençlerimize “Burada olmaz.” demek yerine, “Neden burada olmasın?” diyebilmeliyiz.

Çünkü gelecek bir gün kapımızı çalmayacak.

Gelecek çoktan kapıdan içeri girdi.

Şimdi soruyu kendimize sorma zamanı:

Türkiye olarak 10 yıl sonraki dünyaya hazır mıyız?